اين ديوان عالي ترين مرجع قضائي كشور است و ناظر بر حسن اجراي قوانين در محاكم ، ايجاد وحدت رويه قضائي و مـــرجع تجـــديد نظر احكام صادره محاكم نظامي 1 و احكام مهم دادگاههاي عمومي و انقلاب مي باشد. علاوه بر اين ، برابر بند 10 قانون اساسي، ديوانعالي كشور صلاحيت رسيدگي به تخلفات رئيس جمهور از وظائف قانوني را دارد.

مقر اصلي اين ديوان در شهر تهران و داراي شعب متعدد است ، رئيس قوه قضائيه لدي الاقتضا ميتواند شعبي در شهرسنانها تاسيس نمايد.

در حال حاضر ديوانعالي كشور 33 شعبه دارد، دو شعبه در مشهد و بقيــه در تــهرانند. هــر شعبه با دو قاضي ( يك رئيس و يك مستشار) تشكيل مي شود و مي تواند يك عضو معاون داشته باشد كه در صورت لزوم وظائف هر يك از دو عضو شعبه را عهده دار مي شود. حق انشا راي با رئيس و مستشار است .

در كنار ديوانعالي كشور دادسراي ديوانعالي كشور يا دادستاني كل كشور متشكل از رئيس (دادستان كل كشور) و معاونانان اول و دوم و تعدادي داديار است كه در معيت ديوانعالي كشور انجام وظيفه مي نمايد.

نحوه رسيدگي ديوانعالي كشور :

رياست ديوانعالي كشور به عهده رئيس شعبه اول است و پرونده ها به دستور او به شعب ديگر ارجاع مي شود. وي مي تواند اختيارات خود را در خصوص ارجاع پرونده ها و رياست جلسات هيات عمومي به رئيس يكي از شعب ديگر و يا معاون قضائي خود محول نمايد.

هر يك از اعضاي شعب ديوانعالي كشور موظف است پرونده ارجاعي را با حفظ نوبت و كمال دقت مطالعه و بررسي نموده، پس از مشاوره كافي اظهار نظر نمايد.

پرونده ها به نوبت رسيدگي مي شود، مگر در موارد فوري كه به تشخيص رئبس، رسيدگي خارج از نوبت به عمل خواهد آمد.

اصحاب دعوي و يا وكلاي آنان براي رسيدگي احضار نمي شوند، مگر آنكه شعبه ديوانعالي كشرور حضور آنان را براي اداي توضيحات لازم بداند كه در اين صورت كساني كه حضورشان لازم است احضار مي گردند و پس از استعماع توضيحات آنها و اظهار عقيده دادستان كل كشور يا نماينده او شعبه مبادرت به صدور راي مي نمايد و لي عدم حضور احضارشدگان ، بدون عذر موجه، صدور راي را به تاخير نمي اندازد.

همانطور كه متذكر شديم، اين ديوان وظائف متعددي به عهده دارد. مهمترين آنها عبارتند از :

نظارت بر اجراي صحيح قوانين در محاكم و ايجاد وحدت رويه قضائي (اصل 161 قانون اساسي).

رسيدگي به تخلف رئيس جمهور و صدور حكم درباره آن (اصل 110 قانون اساسي و قانون تعيين حدود وظائف و اخيتارات و مسئوليتهاي رئيس جمهور مصوب 1365).

رسيدگي به تقاضاي تجديد نظر از احكام مهم محاكم عمومي و انقلاب و دادگاه نظامي 1 و نيز حل اختلاف در صلاحيت و احاله .

رسيدگي به تقاضاي تجديد نظر از احكام مهم محاكم عمومي و انقلاب و دادگاه نظامي 1 و نيز حل اختلاف در صلاحيت و احاله .

دادستاني كل كشور در مورد كليه آرا متناقض اظهار نظر ابتدائي نمودهن و به منظور ايجاد وحدت رويه قضائي، آرا مختلف فيه شعبه هاي ديوان عالي يا آرا معارض دادگاههاي تالي در موضوع واحد را كه منجر به استنباطات گوناگون از قانون شده درهيات عمومي ديوانعالي كشور مطرح مينمايد.

هيات عمومي ديوانعالي كشور با توجه به ماهيت موضوع (حقوقي، جزائي و يا اصدار راي وحدت رويه ) آن را تقسيم بندي مي كند :

هيات عمومي شعب حقوقي متشكل از رئيس ديوان و روساي شعب حقوقي ديوان است و موضوعا به احكام اصراري دادگاههاي تالي در موارد حقوقي رسيدگي مي كند.

هيات عمومي شعب كيفري با حضور رئيس ديوان و روساي شعب كيفري تشكيل و به احكام اصراري دادگاههاي تالي كيفري در خصوص مسائل جزائي رسيدگي مي كند.

هيات عمومي وحدت رويه ديوانعالي كشور به منظور ايجاد وحدت رويه نسبت به آرا و احكام معارض صادره از شعب ديوانعالي و احكام متناقض دادگاههاي تالي با حضور رئيس ديوان، روسا و مستشاران كليه شعب حقوقي و كيفري تشكيل مي شود. راي صادره از سوي اين هيات براي كليه مراجع قضائي كشور لازم الاتباع است .